Tłoczenie oleju - krótki przewodnik

Olej roślinny to jeden z podstawowych produktów spożywczych, produkowany pod różnymi szerokościami geograficznymi od starożytności. Jego różne odmiany stanowią często o charakterze lokalnych praktyk kulinarnych. W końcu trudno nam sobie wyobrazić śródziemnomorską kuchnię bez charakterystycznego smaku oliwy, czy azjatyckie potrawy bez kilku kropel oleju sezamowego. Na terenach dzisiejszej Polski, zamieszkiwanych przez naszych słowiańskich przodków, sposoby pozyskiwania oleju z nasion znane były już na początku pierwszego tysiąclecia naszej ery. Jednak aż do XIX wieku większość produkcji oleju w naszym regionie miała charakter nieprzemysłowy. Oznacza to, że małe społeczności czy folwarki prowadziły produkcję oleju na własny użytek.

Obecnie różne odmiany oleju dostępne są od ręki w każdym sklepie, ale praktyka własnego tłoczenia olejów dalej ma wiele niezaprzeczalnych korzyści. Zwłaszcza dziś, kiedy nowoczesne prasy do oleju są kompaktowe, wydajne i łatwe w obsłudze jak nigdy wcześniej.

Z czego tłoczyć olej? Nie tylko rzepak i słonecznik…

Choć najpopularniejszymi odmianami olejów roślinnych w Polsce są olej rzepakowy i olej słonecznikowy, wachlarz możliwości dla posiadacza prasy olejowej jest znacznie szerszy. Popularnym olejem alternatywnym jest np. olej lniany. Jest jednym z najzdrowszych olejów, bogatym w kwasy tłuszczowe omega-3 (kwas alfa-linolenowy). W Polsce len jest uprawiany głównie na wschodzie i południu kraju, a olej lniany znajduje szerokie zastosowanie w kuchni (głównie do sałatek i jako suplement diety) oraz w kosmetyce. Len jest również wykorzystywany w przemyśle tekstylnym i budowlanym. Nieco mniej popularnymi odmianami są także olej sojowy, który jest wykorzystywany zarówno w przemyśle spożywczym, jak i paszowym, stosowany w kosmetyce olej rycynowy czy zyskujący na popularności olej z nasion soi. 

Krótko o sprzęcie - rodzaje pras do oleju

Urządzeniem służącym do pozyskiwania oleju z nasion roślin oleistych jest, jak nietrudno się domyślić, prasa do oleju. Jednak, jak to często bywa, sprawa jest nieco bardziej złożona, a na rynku dostępnych jest kilka typów tego typu maszyn. Prasy do oleju dzielą się na parę typów: 

Prasy ślimakowe – najczęściej stosowane w przemyśle, tłoczą olej za pomocą

obracającego się ślimaka, idealne do tłoczenia na ciepło i zimno. 

Prasy hydrauliczne – wykorzystują siłę hydrauliczną do wyciskania oleju, idealne do produkcji olejów tłoczonych na zimno, charakteryzują się wyższą jakością oleju. 

Prasy dyskowe – używają obracających się dysków do wyciskania oleju, stosowane w średnich produkcjach. 

Prasy do ekstrakcji rozpuszczalnikami – stosują chemiczne rozpuszczalniki, umożliwiają wysoką wydajność, ale obniżają jakość oleju.

Na ciepło czy na zimno?

Gdy mowa o typach pras do oleju i metodach pozyskiwania tłuszczów z nasion, nie sposób uniknąć podstawowego rozróżnienia: tłoczenie na ciepło i tłoczenie na zimno. Czy ma to jednak znaczenie? Odpowiedź brzmi… tak - jeśli mowa o oleju produkowanym do celów spożywczych. Olej tłoczony na zimno jest uważany za zdrowszy niż olej tłoczony na ciepło, głównie ze względu właśnie na różnice w temperaturze i procesie produkcji. W przypadku tłoczenia na zimno, surowce (tj. nasiona) nie są poddawane podgrzewaniu powyżej 40-45°C. To pozwala na zachowanie większości cennych składników odżywczych, takich jak nienasycone kwasy tłuszczowe (omega-3, omega-6), witaminy (np. witamina E) oraz przeciwutleniacze. Dzięki temu olej zachowuje pełnię wartości odżywczych i ma korzystny wpływ na zdrowie, wspierając układ sercowo-naczyniowy, odpornościowy i skórę.

Tłoczenie na ciepło, jak sama nazwa wskazuje, wiąże się z wyższą temperaturą (często powyżej 100°C), co prowadzi do utraty wielu składników odżywczych i zmniejszenia jakości oleju. Proces ten może również powodować powstawanie niekorzystnych związków, takich jak utlenione kwasy tłuszczowe, które są szkodliwe dla zdrowia. Warto zaznaczyć jednak, że oleje tłoczone na ciepło mają dłuższą trwałość. Ich wartość odżywcza jest jednak znacznie niższa.

Olej tłoczony na zimno jest więc zdecydowanie lepszym składnikiem codziennej diety. W przypadku olejów stosowanych w rzemiośle czy konserwacji temperatura tłoczenia nie gra aż takiej roli. Chcesz dowiedzieć się więcej? Polecamy nasz artykuł o olejach tłoczonych na zimno - tutaj.

Od czego jeszcze zależy jakość oleju?

Choć sposób tłoczenia ma kluczowe znaczenie dla właściwości końcowego produktu, istnieje szereg innych czynników mających wpływ na jakość gotowego oleju. Oczywiście ważny jest rodzaj surowca – zdrowe, dojrzałe nasiona lub owoce dają lepszy olej - to logiczne. Nie bez znaczenia pozostaje wilgotność nasion, zbyt wysoka może pogarszać jakość oleju. Szybkość i czas tłoczenia także wpływają na końcowy produkt – długotrwały proces potrafi doprowadzić do utleniania oleju.

Jak zacząć tłoczyć olej?

Tłoczenie oleju to przedsięwzięcie, którego podjąć się można w różnej skali - od lokalnej produkcji na własny użytek po rozbudowane linie produkcyjne nastawione na zysk i optymalizację. Niezależnie od osobistych preferencji dotyczących rozmiarów produkcji na początku warto odpowiedzieć sobie na pytanie o preferowany surowiec i jego dostępność.

Kolejnym krokiem jest wybór odpowiedniego sprzętu. Na rynku dostępne są prasy ślimakowe, hydrauliczne oraz mniejsze modele do tłoczenia na zimno, które są bardziej odpowiednie do domowego użytku lub małych gospodarstw. Ważne jest, aby wybrać urządzenie o odpowiedniej wydajności, które pozwoli na efektywne tłoczenie w zależności od skali produkcji. Następnym etapem jest przygotowanie surowca, czyli oczyszczenie nasion z zanieczyszczeń i ewentualne ich suszenie. Warto również zwrócić uwagę na jakość surowca, ponieważ od tego zależy jakość końcowego oleju.

Należy pamiętać, że po tłoczeniu, olej wymaga filtracji, aby pozbyć się resztek nasion. Można też wybrać zestaw do tłoczenia i filtracji oleju - który ma już wbudowany filtr, dzięki czemu od razu oddziela zanieczyszczenia i resztki. Dobrze też zadbać o odpowiednie warunki przechowywania – olej powinien być przechowywany w chłodnym, ciemnym miejscu, aby zapobiec jego utlenianiu. Na koniec warto zapoznać się z przepisami dotyczącymi produkcji i sprzedaży oleju, aby legalnie prowadzić działalność.