Ciekawostki o zbożu - jak dzika trawa zmieniła losy świata

Kilka lat temu historyk i eseista Juwal Noach Harari na łamach jednej ze swoich książek zasugerował wizję odwróconej historii naszego gatunku. W myśl jego przewrotnej tezy to zboża od tysięcy lat „uprawiają człowieka”.

Ta, oczywiście w pewnym stopniu nastawiona na medialny rozgłos, koncepcja podparta była argumentami, które trudno podważyć. Harari twierdził bowiem, że to homo sapiens dostosował swój tryb życia, obszar bytowania, cykl dobowy, a nawet system wierzeń do potrzeb uprawianych przez siebie roślin mącznych. 

W modelu wieloletniej współegzystencji dwóch gatunków, podczas której to jeden z nich w sposób gruntowny dostosowuje cały swój model funkcjonowania do potrzeb drugiego Harari dopatruje się niejakiego „poddaństwa” względem zbóż właśnie ze strony człowieka. 

Teza tego historyka jest jednak o tyle rewolucyjna, o ile dotyczy właściwie jedynie terminologii, a dokładniej definicji  słowa „uprawiać”. Poza wpadającym w ucho, przewrotnym aforyzmem, odwracającym poniekąd naszą pozycję względem roślin uprawnych, Harari wykłada dość oczywisty fakt - człowiek od tysięcy lat zależy od zboża. 

Na tym poziomie teza historyka jest jedynie truizmem ubranym w chwytliwy slogan.

1. Dzikie trawy

Dzisiejsze rośliny mączne to potomkowie dzikich traw porastających rożne części świata. Ich „udomowienie” było rozciągnięte w czasie i odbywało się niezależnie od siebie na różnych kontynentach. Dla historii naszej części świata najważniejsze były procesy, które miały miejsce na terenach dzisiejszej Azji mniejszej około 8 wieku p.n.e . Tam nauczono się uprawiać najważniejsze dla naszego regionu zboże - pszenicę. To właśnie z rejonu tzw. Żyznego Półksiężyca pochodzi Pszenica Płaskurka, uznawana za jedną z najstarszych pszenic świata. 

Dziś krojąc przed śniadaniem swój ulubiony chleb, warto mieć na uwadze, że jego istnienie zawdzięczamy jakiemuś nieznanemu mieszkańcowi bliskiego wschodu, który przed dziesięcioma tysiącami lat zainteresował się niepozornie wyglądającymi kłosami dzikiej trawy, sterczącymi bezładnie spomiędzy zarośli, gdzieś na wysuszonej słońcem tureckiej polanie.

2. Święte ziarna

Gdy nasi przodkowie, porzuciwszy dzidy i łuki, chwycili tłumnie za pługi i motyki uzależnili swój byt od obfitości zbiorów. Ich życie i dobrobyt zależał od słońca, deszczu i żyzności gleby. Nie dziwi więc, że wiele symboli religijnych pierwszych rolników ma bezpośredni związek plonami Ziemi. Grecka Demeter, Egipski Ozyrys czy celtycki Cernunnos to przykłady bóstw odpowiedzialnych według swoich wyznawców za pomyślne zbiory i obfity wzrost roślin. 

W kulturze starożytnych Majów wierzono nawet, że pierwsi ludzie zostali ulepieni przez bogów z ciasta kukurydzianego. Wraz z rozwojem rolnictwa zwiększyła się też zależność ludzi od pór roku i cyklów natury. Nie bez powodu dzisiejsze Boże Narodzenie czy Wielkanoc przypadają w okresie przesilenia zimowego czy wiosennego. Są to pozostałości po świętach naszych przodków, którzy hucznie świętowali początek i koniec zimy, a także nastanie lata, które dziś przypada na noc św. Jana. Związki zboża i religii są z nami także w kościele katolickim. Według praktyki rzymskokatolickiej tzw. ciało Chrystusa przyjmuje się podczas mszy pod postacią pieczywa. W wielkanocnych koszykach ze święconką chleb także zajmuje najważniejsze miejsce, a wigilijny wieczór wielu z nas zaczyna od przełamania się opłatkiem - w linii prostej wywodzącym się z chleba. Nawet w zlaicyzowanym społeczeństwie chleb cieszy się wielką estymą. 

O kulturowym bagażu produktów zbożowych przypominamy sobie, gdy pochyleni nad kubłem ze śmieciami bez drgnienia powieki wyrzucamy resztki jarzyn czy owoców, ale gdy do śmietnika trafić ma kromka chleba coś nie pozwala nam skazać jej na taki los. 

3. Zbożowy krajobraz

Wyobraźmy sobie, że jedziemy samochodem przez Europę Środkową. Szosa prowadzi nas przez szerokie pola pszenicy i żyta. Ze zniecierpliwieniem wyprzedzamy napotkane traktory i kombajny. Mijamy wsie i małe miasteczka. Na horyzoncie majaczą nam wiatraki - drewniane konstrukcje przez lata służące do mielenia zbóż. Przejeżdżamy przez most na rzece ulokowany nieopodal starego młyna - to w nim ziarna zmieniały się w mąkę. Drogowskaz prowadzi nas w stronę miasta. Jako pierwsze wyłaniają się stare mury miejskie. Przez lata chroniły bogactw osady. Dalej widzimy nabrzeże, obok niego port rzeczny i spichlerze - wielkie magazyny na zboże. Obok spichlerzy stoją barki. Kiedyś służyły do spławiania zbóż w górę rzeki, dziś są to raczej atrakcje turystyczne, ale stare kanały nadal są w użytku. 

Przytoczony tutaj pejzaż to oczywiście żadne konkretne miejsce, a raczej uśredniony krajobraz europy środkowej - regionu, którego podstawową gałęzią gospodarki przez lata była uprawa zboża. Uprawa, obróbka i dystrybucja roślin mącznych na stałe wpisały się w charakter naszego regionu i zdefiniowały wygląd miast i wsi, relacje społeczne i politykę.

4. Zmiany klimatu

Nasi przodkowie nierzadko stawali się ofiarami ekstremów pogodowych, które odbijały się na obfitości plonów. Niektórzy historycy doszukują się nawet źródeł niektórych XVII-wiecznych konfliktów militarnych na kontynencie Europejskim właśnie w nieurodzajnych zbiorach spowodowanych tzw. małą epoką lodowcową. Czy zatem szwedzki potop tak dotkliwe pustoszący nasze państwo mógł być wynikiem obniżenia się średniej temperatury o jeden stopień Celsjusza w drugiej połowie XVII wieku? To daleko idące zależności i na pewno łatwo tu o uproszczenia. 

Nie podlega jednak wątpliwości, że wahania klimatyczne powodują trudności w uprawie zbóż, a te ciągną za sobą kolejne kryzysy. Jak więc dziś, w dobie rosnącej świadomości i coraz silniej odczuwanych skutków zmian klimatycznych radzą sobie współcześni rolnicy?

Starają się wdrażać konieczne zmiany.

Obejmują one zwiększoną częstotliwość ekstremalnych warunków pogodowych, takich jak susze, upały, intensywne opady deszczu oraz zmiany temperatury. Wzrost średnich temperatur może skrócić okres wegetacyjny, co negatywnie wpływa na plony, zwłaszcza w regionach, które wcześniej miały stabilny klimat.

W odpowiedzi na zmiany klimatyczne rolnicy stosują innowacyjne metody upraw. Wprowadzają nowe odmiany odpornych na suszę roślin, które mogą przetrwać w trudniejszych warunkach. Technologie nawadniania stają się bardziej precyzyjne i efektywne, aby lepiej wykorzystać ograniczoną ilość wody. Zrównoważone metody rolnicze, takie jak rolnictwo no-till (bez orki), pomagają w utrzymaniu wilgotności gleby i zmniejszeniu erozji.

Z kolei w niektórych regionach zmiany klimatyczne mogą sprzyjać rozwojowi upraw w nowych obszarach, które wcześniej były zbyt zimne, jak północne tereny Rosji czy Kanady, gdzie zaczynają powstawać nowe obszary upraw zbóż.

Zmiany środowiskowe wymagają również od rządów przystosowania polityki rolnej, aby wspierać rolników w dostosowywaniu się do zmieniających się warunków klimatycznych.

Trzeba jednak pamiętać, że rozwój technologii rolnictwa nie odbywa się równomiernie na całej planecie. W niektórych, mniej zaawansowanych rejonach, technologia rolnicza pozostaje niezmienna od setek lat, podczas gdy inne regiony świata szczycą się wysokim współczynnikiem automatyzacji i wydajności upraw.

5. Podsumowując

Choć na pierwszy rzut oka daleko nam do pierwszych, sumeryjskich rolników w pocie czoła próbujących nawadniać swoje poletka pszenicy, to w gruncie rzeczy, pomimo upływu tysięcy lat, nasza zależność od zbóż niewiele się zmniejszyła. 

Weźmy na przykład współczesnego Amerykanina.

Idzie on na swój mało dietetyczny lunch do jednej z restauracji fast-food z dużym „M” w logotypie. Zamawia burgera, nuggetsy i Coca-colę. Co dostaje na swojej plastikowej tacce?

Pszenną bułkę - to produkt zbożowy w dosyć oczywisty sposób. W bułce: kawałek mięsa wysmażony na sojowym oleju. Zboża: 1, strączkowce: 1. Mięso pochodzi od krowy, która poza swoją ulubioną trawą regularnie pochłaniała kukurydzianą paszę. Czas na gryz nuggetsa. Panierka na bazie pszennej mąki nadaje im chrupkości. Z kolei kurczaki na farmach żywi się paszami zbożowymi, w USA są to najczęściej pasze kukurydziane. Jeszcze tylko łyk Coli - słodzonej syropem glukozowo-fruktozowym, prosto z rodzimej kukurydzy. To nie był zdrowy obiad - na kolację może coś mniej tłustego - np. sushi, ugotowane ziarna zboża zawinięte w glona.

Uprawa zbóż nadal pozostaje fundamentem rolnictwa i kluczowym elementem gospodarki wielu krajów na całym świecie. Choć zmieniają się technologie, metody produkcji i wymagania rynkowe, rolnicy wciąż odgrywają niezwykle ważną rolę w zapewnianiu żywności oraz surowców nie tylko dla ludzi, ale i dla przemysłu paszowego. Współczesna uprawa zbóż wymaga dostosowania się do nowych wyzwań, takich jak zmiany klimatyczne, rosnąca potrzeba zrównoważonego rozwoju i efektywności.

Rolnicy wprowadzają innowacyjne technologie, inwestują w nowoczesne maszyny oraz zmieniają metody agrotechniczne, by utrzymać wysoką jakość plonów, mimo zmieniających się warunków. W procesie przygotowania ziarna wykorzystują zaprawiarki do nasion, które zabezpieczają materiał siewny przed chorobami i szkodnikami. Podczas przechowywania plonów stosują aeratory, które służą napowietrzeniu zbóż i uniknięciu ich zepsucia, zapewniając odpowiednie warunki magazynowania. Ekstrudery pozwalają stworzyć ze zboża bardziej wartościową paszę, zwiększając jej strawność i wartość odżywczą. Ich praca jest nieoceniona, bo to dzięki ich wysiłkom możliwe jest zapewnienie dostępu do niezbędnych zasobów, które napędzają światową gospodarkę.

Nie wiadomo czy jako gatunek jesteśmy „uprawiani” przez zboże, nie podlega wątpliwości jednak, że jesteśmy od niego uzależnieni.