Rośliny energetyczne - jak zagospodarować grunty niskiej kategorii i nieużytki?
Słaba gleba nie musi leżeć odłogiem! Uprawa roślin energetycznych to nie tylko sposób na zagospodarowanie nieużytków oraz gruntów klasy V i VI, ale także pomysł na dochodowy biznes! Jej opłacalność znacznie wzrośnie, jeśli pójdzie się o krok dalej i rozpocznie produkcję stałego paliwa z biomasy: pelletu opałowego, brykietu lub zrębki.
Zapotrzebowanie na biomasę stale rośnie! Ekologiczne formy ogrzewania zyskały popularność, która nadal rośnie. Kotły na biopaliwa są coraz częściej instalowane zarówno w budynkach mieszkalnych, jak i w obiektach przemysłowych. Popyt generuje również energetyka: pomimo wprowadzenia ograniczeń dotyczących spalania pełnowartościowego drewna, w 2025 roku w Polsce udział energii elektrycznej ze spalania biomasy wzrósł o ponad 36% względem roku 2024, czyli do ponad 6,7 TWh. Tymczasem z powodu drastycznego spadku podaży drewna z Lasów Państwowych, maleje ilość trocin pochodzących z przemysłu drzewnego. Nawet biorąc pod uwagę alternatywne surowce do produkcji pelletu, czyli odpady rolnicze takie jak słoma czy łuski słonecznika, pozostaje spora luka rynkowa. Uprawy energetyczne mają szansę ją wypełnić!
Rośliny energetyczne uprawiane w Polsce
Rośliny energetyczne to gatunki uprawiane dla pozyskania biomasy potrzebnej do produkcji energii odnawialnej, w tym biopaliw stałych takich jak pellet i brykiet. Powinny charakteryzować się dużym przyrostem rocznym, wysoką wartością opałową (w granicach 15-19 MJ/kg), niewielkimi wymaganiami glebowymi, minimalnym zapotrzebowaniem na nawozy, a także wysoką odpornością na choroby, szkodniki oraz niekorzystne warunki atmosferyczne. W przypadku produkcji biogazu, biodiesla i bioetanolu zastosowanie znajdują przede wszystkim jednoroczne uprawy rolnicze. Typowe plantacje wieloletnich roślin energetycznych są zakładane dla pozyskania surowca do wytwarzania wysokiej jakości biopaliw stałych przeznaczonych do spalania i współspalania.
Właściwości fizyko-chemiczne opału bezpośrednio wpływają na żywotność kotłów oraz emisję zanieczyszczeń, dlatego biomasa pozyskiwana z roślin energetycznych wykorzystywanych do produkcji biopaliw stałych podlega restrykcyjnym normom jakościowym. Powinna zawierać nie więcej niż 1,5% popiołu oraz 1% siarki, a także cechować się wilgotnością poniżej 10%.
Wieloletnie uprawy energetyczne mogą być zakładane na najsłabszych gruntach, wyjętych z użytkowania rolniczego, a także na terenach zanieczyszczonych i zdewastowanych przemysłowo. W Polsce zdecydowanie największe znaczenie mają wierzba energetyczna oraz miskant, jednak stopniowo wzrasta zainteresowanie szeregiem innych roślin energetycznych.
- Wierzba energetyczna to wspólna nazwa stosowana do różnych gatunków i odmian charakteryzujących się bardzo szybkim przyrostem biomasy. Podstawowe znaczenie mają wierzba wiciowa (Salix viminalis) oraz wierzba amerykańska (Salix americana). Stanowi ok. 50% aktualnego areału wieloletnich upraw energetycznych w Polsce. Może być sadzona na każdym typie gleby, z wyjątkiem suchych, piaszczystych (klasy VI). Toleruje stanowiska podmokłe oraz zanieczyszczone metalami ciężkimi. Wartość opałowa wierzby wynosi 17-20 GJ/t suchej masy.
- Miskant olbrzymi (Miscanthus x giganteus) oraz silnie rosnące odmiany miskanta chińskiego (Miscanthus sinensis) to wieloletnie trawy osiągające do 3-4 m wysokości w jeden sezon. To doskonałe rośliny energetyczne na gleby ubogie i suche, a jednocześnie popularne rośliny ozdobne uprawiane w ogrodach. Jego udział w areale upraw energetycznych w Polsce jest szacowany na 20% i nadal rośnie. Wartość opałowa miskanta wynosi 17-19Gj/t suchej masy, jest więc porównywalna jak w przypadku wierzby.
- Pozostałe wieloletnie rośliny energetyczne uprawiane w Polsce to m. in. topola hybrydowa (Populus), ślazowiec pensylwański (Sida hermaphrodita), rożnik przerośnięty (Silphium perfoliatum), spartina preriowa (Spartina pectinata), robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia) oraz słonecznik bulwiasty (Helianthus tuberosus).
Czy wierzba energetyczna jest opłacalna?
Oczywiście! Wierzba energetyczne może rosnąć na glebach słabych, podmokłych i zanieczyszczonych, jest często wykorzystywana do nasadzeń ochronnych wokół zakładów przemysłowych, składowisk odpadów oraz wzdłuż autostrad. Jako sposób na zagospodarowanie nieużytków stanowi doskonałe uzupełnienie dla bardziej wymagających upraw.
Koszt założenia 1-hektarowej plantacji wierzby energetycznej mieści się w zakresie 4000-7500 zł,, zależnie od przyjętej agrotechniki. W przypadku założenia plantacji z własnych sadzonek koszt spada do 3500-4000. zł. To inwestycja na lata: plantacja może być wydajnie eksploatowana przez 25-30 lat na tym samym stanowisku. Wierzba zwykle jest uprawiana w cyklu 3-letnim: zbiór odbywa się raz na trzy lata. W ten sposób uzyskuje się wyższą kaloryczność drewna oraz większą całkowitą ilość biomasy w porównaniu ze zbiorem corocznym, a także ogranicza częstotliwość zbioru, co przekłada się na niższe koszty.
Zbiór wierzby energetycznej może odbywać się jednoetapowo, za pomocą sieczkarni samojezdnej. Uzyskana w ten sposób zrębka wymaga potem dosuszenia. W przypadku upraw o mniejszym areale stosuje się często zbiór dwuetapowy: pędy są ścinane, a następnie pozostawiane do wyschnięcia na terenie plantacji. Po kilku tygodniach drewno jest rozdrabniane przy pomocy mobilnego rębaka na suche zrębki wysokiej jakości.
Jak szybko rośnie wierzba energetyczna? Błyskawicznie! Przyrost w pierwszym roku uprawy może sięgać 3 m, a po upływie trzech lat pędy mają do ok. 6 m długości i kilka centymetrów średnicy. Średni plon suchej masy przy zbiorze w 3. roku uprawy wynosi średnio 45 t/ha. Na wilgotnych glebach III i IV klasy wierzba rośnie intensywniej, po 3 latach od założenia plantacji z 1 hektara można zebrać ponad 60 ton suchej masy!
Ile można zarobić na wierzbie energetycznej? Całkiem sporo. W skupie cena wierzby energetycznej za tonę zrębki waha się w granicach 150-300 zł, co w 3-letnim cyklu uprawy przy średnim zbiorze 45 ton suchej masy z hektara daje 2250-4500 zł rocznie.
Opłacalność upraw energetycznych można zwiększyć, jeśli zamiast sprzedawać plon w skupie lub lokalnej ciepłowni, zdecydujemy się na produkcję biopaliwa na terenie gospodarstwa. Pellet z wierzby energetycznej jest droższy od zrębki, jego cena wynosi średnio 800-900 zł za tonę. Proces peletyzacji biomasy wierzby pozwala ponad trzykrotnie zwiększyć gęstości paliwa oraz 4,5-krotne zwiększyć koncentracji energii w jednostce objętości w porównaniu do zrębków.
Drewno wierzby energetycznej może zostać rozdrobnione za pomocą rębaka bezpośrednio na polu lub na terenie gospodarstwa. Następny etap to mielenie za pomocą młyna bijakowego. Wreszcie surowiec jest poddawany granulacji za pomocą pelleciarki. Alternatywnie na tym etapie można zdecydować się na produkcję brykietów opałowych za pomocą brykieciarki.
Co ważne, wszystkie powyższe urządzenia przydają się również do wielu innych zastosowań w gospodarstwie. Przykładowo, uniwersalna maszyna do produkcji pelletu może wyprodukować ten rodzaj opału również ze słomy – zarówno pochodzącej z pola, jak i ze słomy miskanta, czyli drugiej najpopularniejszej rośliny energetycznej.
Pellet z miskanta – trawa energetyczna jako alternatywa dla wierzby
Tam, gdzie dla wierzby jest za sucho, miskant sprawdzi się znakomicie! Trawy energetyczne nadają się do uprawy na glebach ubogich w składniki odżywcze. Nie wymagają ochrony przed chorobami czy szkodnikami ani innych zabiegów agrotechnicznych.
Plantacja miskanta może być wydajnie eksploatowana przez 15-25 lat, a jej likwidacja jest znacznie prostsza, niż w przypadku wierzby. Co więcej, zbiór może być przeprowadzany co roku, bez spadku produktywności. Miskant jest trawą wieloletnią o cyklu wegetacji typowym dla bylin. Część nadziemna co roku zamiera, by wiosną odrosnąć z zimujących korzeni. W ciągu kilku miesięcy kępa osiąga do 3-4 m wysokości! Zbiory można przeprowadzać już od pierwszego roku uprawy, przy czym przez pierwsze 2 lata plantacja nie osiąga jeszcze pełnego potencjału produkcyjnego. Jesienią, w roku sadzenia, przeciętnie zbiera się 5-7 t suchej masy z hektara, w kolejnym sezonie plon wzrasta do ok. 8-12 t/ha. Od 3. roku uprawy coroczny plon suchej masy waha się w granicach 17-25 t/ha. Miskant jest rośliną ciepłolubną: w ciepłym klimacie południa Europy plony przekraczają 30 t/ha. W obliczu globalnego ocieplenia podobne rezultaty wkrótce mogą być możliwe również w Polsce!
W przypadku miskanta główną przeszkodą jest wysoki koszt założenia plantacji, sięgający 12000-25000 zł/ha, wynikający głównie z wysokich cen sadzonek. Ze względu na imponujący plon biomasy oraz wieloletni charakter uprawy inwestycja szybko się zwraca. Zwłaszcza, jeśli zamiast poprzestawać na sprzedaży słomy z miskanta, rozpocznie się produkcję pelletu. Cena suchej, sprasowanej słomy miskanta waha się w granicach 200-400 zł/t. Tymczasem pellet z miskanta można sprzedać kilkukrotnie drożej! Ceny zaczynają się od 1000-1300 zł przy ilościach hurtowych oraz wzrastają do 1600-1800 zł w przypadku klientów indywidualnych, kupujących pellet workowany.
Produkcja pelletu z miskanta jest prostsza i tańsza niż w przypadku pelletu drzewnego. Można go wytworzyć za pomocą tych samych maszyn, co pellet ze słomy oraz innych odpadów gospodarskich. Proces sprowadza się do rozdrobnienia surowca za pomocą rozdrabniacza, a następnie poddania go peletyzacji w granulatorze do słomy i siana lub uniwersalnej pelleciarce. Aby uzyskać pellet najwyższej jakości, za który można uzyskać lepszą cenę, warto postawić na profesjonalną linię do produkcji pelletu.
Dofinansowanie upraw energetycznych
W Polsce aktualnie istnieje kilka możliwości zdobycia dopłat do upraw roślin energetycznych. Planu Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 (PS WPR 2023–2027) przewiduje dopłaty skrojone na miarę tego eko-biznesu! Wsparcie dla „Inwestycji przyczyniających się do ochrony środowiska i klimatu” pozwala otrzymać do 65% refundacji kosztów dla rolników indywidualnych (ub 80% w przypadku grup rolników, m. in. na zakup specjalistycznych maszyn do zbioru biomasy, rozdrabniaczy do gałęzi, sieczkarni oraz sadzarek, a także budowę magazynów na biomasę. Limit dofinansowania wynosi aż 200 000 zł na gospodarstwo.
Uprawa roślin energetycznych umożliwia również uzyskanie Podstawowego Wsparcia Dochodów, które wg prognozowanych stawek na 2026 r. ma wynieść ok. 500–600 zł/ha.
Podsumowanie
Uprawy energetyczne pozwalają zdywersyfikować strukturę upraw oraz dochody gospodarstwa, a także zyskownie zagospodarować słabe grunty. Kluczem do sukcesu jest dobór rodzaju rośliny energetycznych do warunków glebowych (gleba sucha- miskant, mokra - wierzba). Maksymalizację zysków zapewni przetworzenie biomasy przed sprzedażą na pellet lub brykiet, za które uzyskuje się kilkukrotnie wyższą cenę za tonę w porównaniu do surowej zrębki czy słomy. Inwestycję tę wspierają unijne i krajowe programy dofinansowań, oferujące refundację kosztów zakupu specjalistycznych maszyn oraz coroczne dopłaty bezpośrednie do hektara uprawy.
